در نقد فرهنگ فلاکت

نامه ای از ابراهیم گلستان

قبل از انتشار کتاب نوشتن با دوربین به وسیله نشر اختران، به درخواست دوستی، نسخه دست نویس آن را برای انتشار به ناشر دیگری دادم اما ناشر محترم بعد از مدتی نامه ای فرستاد و از من خواست که از آقای گلستان بخواهم موارد زیادی (بیش از 17 مورد) را در این کتاب تغییر دهد چرا که به زعم ایشان، آقای گلستان در میان حرف هایش به برخی از مفاخر ادبی و فرهنگی ایران توهین کرده است و برخی از آنها ممکن است به ناشر اعتراض کنند. من نیز نامه را عینا به آقای گلستان دادم و از ایشان خواستم نظرش را کتبا برایم بنویسد. این نامه در واقع پاسخ آقای گلستان به درخواست من است که بدون ذکر نام ناشر منتشر می شود. گلستان در این نامه، برخورد ناشر مورد نظر را بهانه کرده و به روحیه فرهنگی محتاط و محافظه کار جاری در جامعه ایران حمله کرده است. روحیه ای که هرگونه اظهارنظر صریح و انتقادی را توهین فرض کرده و با انتشار آن مخالفت می کند. این نامه، هفت سال قبل در تاریخ 19 اکتبر 2004 نوشته شده یعنی یک روز بعد از تولد آقای گلستان که این روزها نودساله شده است. تولدت مبارک آقای گلستان.

 آقای جاهد گرامی

 امروز صبح پست آمد و نامه شما را آورد که همراه بود با نامه ناشرتان و صفحه هایی که ایرادهایش را مشخص می کند. پاسخ سرکار را هم خواندم. به گمانم درست و به میزان نوشته بودید حرف هایتان را اما آیا لازم یا درست بود اصلا به او جواب دادن؟ می ارزید؟ چنان آدم های ترسو و بی فکر آیا شایسته جواب شنیدن هستند؟ پیداست که این آقای ناشر شما یک کاسبکار بیش از حد ترسو و کمتر از حد نافهمی ست که نمی داند از چه نترسد و می داند که باید از همه چیز بترسد تا به کسبش آسیب نرسد. چرا زادالمعاد و مفاتیح چاپ نمی کند؟ پیداست که او نمونه شاخص روحیه ای است که کشور و مردم را همیشه به آسیب می کشانده. همین امروز حتی این انقلاب اسلامی را هم از یک سمت به ذلت می کشاند. صادق هدایت قضیه ای دارد به نام «خر در چمن» که در آن کل این روحیه فرهنگ فلاکت را در چند کلمه خلاصه کرده است. می فرماید «ما خر در چمنی هستیم. هر که در است ما دالانیم و هر که خر است ما پالانیم. خدا کند که از علف چریدن نیفتیم.»

هدایت این را شصت سال پیش نوشت. گویا به احترام اوست که این آقای ناشری که نمی دانم از لای کدام خشت کهنه گیر آورده اید، به احترام نام او خودش را شاخص این گفته او کرده است. که نه در است و نه دالان شده است اما از بقیه هر دو قسمت نمونه برای لولیدن خود گرفته است و نمی داند با چنین برداشتی تا ابدالآباد به دنبال علف خواهد چرید که گمان نمی کنم گیرش بیاید. لک و لک لنگ خودش را خواهد کرد. بکند. به من مربوط نمی شود. به شما هم. فقط دلمان برای آن سرزمین بسوزد که این جور آدم ها را دارد اگرچه چنین نام و صفتی به آنها دادن دور از انصاف و شعور باید باشد. یکی آمده است و فرموده است ویرگول (یا کاما) را وقتی  به کار می برند که خواندن یک جمله به جایی می رسد که نفس کم می آید. یعنی این علامت نقطه گذاری نه به حاجت نوشته بلکه به وسعت گنجایش ریه و سینه خواننده یا نویسنده مربوط می شود که به این ترتیب اگر آقای شجریان با آن نفس بلندی که در خواندن آواز نشان می دهد بخواهد نوشته ای بنویسد یا بخواند اصلا ویرگول لازم نخواهد داشت اما آن سابقا مرحوم میم آزاد تهرانی لازم دارد که بعد از هر کلمه ای که می گوید یا می خواند یک ویرگول بکار ببرد. جل الخالق! حالا اگر از این افاضه واضع آن قاعده ایراد بگیری این آقای ناشر آن را توهین به گوینده اش تلقی می کند! چه داری بگویی جز اینکه بگویی بکند، به جهنم!

 به هر حال این کتاب شماست و شما مدتی پدر ما را درآورده اید و اصرار به گفتگو کردید و بعد که بالاخره به همه اصرارهای شما تن دادم کار را سپرده اید به کسانی که به اندازه کافی صلاحیت و شعور ناشر بودن را ندارند و در گیر و دار نفهمی و حقارت خود در یک دنیای منقلب که بیش از هر وقت حاجت به فهمیدن و روشن شدن دارد دست و پا می زنند. اینجا دیگر من کاری نمی توانم بکنم جز اینکه پیشنهاد کنم در آینده بهتر و روشن تر انتخاب بفرمایید ناشرتان را و خودتان را نسپارید به آدم هایی که نجف دریابندری و همسر سابقش را و بازرگان و شاملو و نمی دانم چه کسان دیگری را پای هم می گذارند و به دفاع از نوعی حیثیت که برای آنان قائل اند سینه سپر می کنند. حتی نمی فهمند که حرمت و علاقه ای را که به کریم امامی داشته ام و دارم و نشان داده ام و باز هم خواهم داد.

ناشر در دنیا حرمت دارد. در فرانسه گاستن گالیمارها بوده اند و هستند و در آمریکا چارلز اسکریبنر ها داشته اند و دارند، «مدرن لایبرری» داشته اند. در آلمان توخنیتز بوده، در انگلستان تی اس الیوت ناشر بوده است. حتی در خود ایران هم آدم که ناشر باشد بوده است. همه جا استثنا هم گیر می آید. حالا از بخت بد، شما به این یکی گیر کردید. از جمله آدم هایی که باید مرتبا سرگرم عوض کردن شلوارشان باشند. باشند. از کنارشان رد نشوید. ولشان کنید به حال خودشان باشند و بروند دنبال جاودانه ابرمردهای نقطه گذاری ندانشان و کژراهه رونده های کژشان و مترجم های شناخته شده شان که هم رفتار شخصی شان و هم افاضه های پراکنده شان را دیده ایم و شناخته ایم و پشیمان هم نشده ایم اگر توانسته بوده ایم کاری برایشان کرده باشیم.

آدم نباید بیدی باشد که از بادهای بودار بلرزد. شما که آمده اید با شرایط سخت زندگی ساخته اید تا توانایی های فکری خودتان را بیشتر کنید سادگی و صلابت تصمیم خودتان را در معرض آلودگی این جور عناصر نگذارید. موفق باشید.

 ابراهیم گلستان

این نامه ابتدا در سایت مردمک منتشر شده است.