January 5, 2010

تعزيه به روايت ديگر

به بهانه پخش فيلم مستند « تعزيه به روايت ديگر» از برنامه آپارات بی بی سی
وقتی که بچه بودم، تعزيه برای من و بسياری از همسالان من، تنها يک نمايش يا تئاتر سرگرم کننده نبود بلکه تجسم واقعی رويدادی دلخراش در دشت سوزان کربلا و شرح مصائب و رنج های امام حسين و شهادت جانگداز او و يارانش(اوليا) به دست ستمگران و ظالمان(اشقيا) بود. مردی که نقش حضرت عباس را بازی می کرد، چهره ای زيبا و نورانی داشت و من نمی توانستم باور کنم که او آدمی معمولی است و کشاورزی از روستای اطراف است که حال برای مدت کوتاهی لباس سبز در بر کرده و در قالب اوليا فرو رفته است. او آنچنان ماهرانه و پرقدرت بازی می کرد که تصور جدايی او از نقش برای ما اصلا ممکن نبود. من و دوستان خردسالم، قهرمانی و شجاعت او را تحسين می کرديم و بر شهادت مظلومانه او زار زار می گريستيم. و در همان حال بر دشمنان سرخ پوش اش يعنی يزيد، ابن سعد و شمر لعنت می فرستاديم.  
پدرم تعزيه خوان نبود اما صدای گرم و خوبی داشت و مرثيه های عاشورا را آنچنان سوزناک می خواند که سنگدل ترين آدم ها را به گريه می انداخت. بسياری از تعزيه خوان های بزرگ و برجسته مازندران از دوستان او بودند از جمله آقای خليلی شمرخوان و معين البکا(کارگردان تعزيه)ی درجه يک منطقه شوی لاشت مازندران که دو تعزيه بزرگ حضرت عباس و حضرت امام حسين را در اين فيلم اجرا می کند و الهام بخش من در ساختن اين فيلم مستند بوده است. فيلمی که با تيمی بسيار کوچک و تجهيزاتی اندک تهيه شد و دشواری های زيادی در مراحل ساخت آن پيش آمد و هرگز آنچنان که می بايست، در ايران ديده نشد(متاسفانه اين سرنوشت بسياری از مستندهای ايرانی است).
 
رويکرد من در اين فيلم، رويکردی پژوهشی و تحليلی بود و هدفم اين بود که ضمن تحليل ساختار نمايشی تعزيه و بررسی جنبه های دراماتيک و نشانه شناسی آن، به ريشه های داستانی، آئينی، مذهبی و اسطوره ای آن بپردازم.
همه افرادی که در اين فيلم در باره تعزيه حرف می زنند، کاملا آگاهانه و بر اساس نوع تفکر و جايگاه پژوهشی ويژه شان انتخاب شدند. بهرام بيضايی، از نخستين کسانی است که با رويکردی اسطوره شناسانه و از ديدی آئينی و اساطيری به تعزيه و ريشه های آن نگاه کرده و مهم ترين کتاب پژوهشی در باره تعزيه را با عنوان نمايش در ايران نوشته است. جابر عناصری نيز سال هاست در دانشکده های هنری ايران، تعزيه درس می دهد و به جمع آوری نسخه های تعزيه و تذکره نويسی در باره آنها مشغول است. نگاه عناصری به تعزيه، تا حد زيادی مذهبی و اعتقادی است. لاله تقيان نيز از جمله پژوهش گرانی است که به همراه همسرش جلال ستاری، سالهاست در زمينه تعزيه و هنرهای نمايشی در ايران تحقيق می کند و رويکرد او نيز رويکردی آکادميک است و از زاويه متفاوت تری نسبت به بيضايی و عناصری به اين نمايش آئينی-مذهبی نگاه می کند. و اما اين تنها پژوهش گران ايرانی نيستند که در باره تعزيه و شکل های مختلف آن تحقيق و جستجو می کنند بلکه تعزيه از زمانی که مستشرقان و سياحان غربی به ايران رفت و آمد داشته و شاهد اجرای آن در تکيه دولت تهران و روستاها و شهرهای ديگر ايران بوده اند، توجه آنها را جلب کرده و موضوع تحقيق و بررسی آنها شده است. پروفسور پيتر چلکوفسکی استاد شرق شناسی و مطالعات اسلامی در دانشگاه نيويورک، از جمله کسانی است که در زمينه تعزيه تحقيقات زيادی انجام داده و کتاب ها و مقاله های بسياری منتشر کرده. او نيز با نگاهی کاملا سکولار و آکادميک به تعزيه نگاه می کند و حضور او به عنوان يک شرق شناس و اسلام شناس غربی در کنار پژوهش گران ايرانی، بعد پژوهشی ديگری به اين فيلم مستند بخشيده است.  و همين جا بايد از جای خالی مرحوم فرخ غفاری، مورخ سينما و تعزيه شناس برجسته ايرانی در اين کار ياد کنم که متاسفانه عليرغم کوشش من، حضور او در اين کار ممکن نشد.
شيوه کار من در ساختن اين فيلم مستند اين بود که ابتدا دو تعزيه امام حسين و حضرت عباس به طور جداگانه فيلمبرداری شد و بعد نسخه فشرده ای از هر دو تعزيه تدوين شد و در اختيار اين افراد قرار گرفت و آنها نيز جداگانه تحليل خود را در مورد عناصر و اجزای مختلف تعزيه بر اساس اين اجراهای ضبط شده، ارائه کردند.
ممکن است کاستی هايی در زمينه صدابرداری، فيلمبرداری و يا تدوين در اين کار به چشم بخورد اما تا جايی که می دانم اين فيلم تا اين لحظه، تنها فيلم مستندی است که در باره تعزيه و تحليل ساختاری و بررسی ريشه های آن ساخته شده است. همه فيلم های ديگری که در اين زمينه ساخته شده اند، هدف اصلی شان ثبت اجرای يک تعزيه به طور خلاصه يا به تفصيل بوده است.   
من اين فيلم را به همه تعزيه خوانان گمنام خطه مازندران تقديم کردم. شبيه خوانانی که بدون چشم داشت مالی يا شهرت، تنها به خاطر ايمان مذهبی شان می خوانند و با مهارتی شگفت انگيز، تراژدی کربلا را هر سال در روزهای ماه محرم به دراماتيک ترين شکلی روايت می کنند.
و نکته آخر اينکه اين فيلم در اصل هفتاد و پنج دقيقه است که برای پخش از بی بی سی، زمان آن کوتاه تر شد و به 50 دقيقه رسيد.
 
برای اطلاع بيشتر در باره اين فيلم و تماشای کليپ آن به آدرس های زير مراجعه کنيد:
-برنامه مستند آپارات در بی بی سی فارسی
- سايت International Film And Video Centre
Posted by parvizj at January 5, 2010 1:31 AM | TrackBack