August 17, 2009

جهش بزرگ

 
 
به مناسبت چهلمين سالگرد فرود انسان برماه
 
 
 
بيستم جولای امسال، مصادف بود با چهلمين سالگرد گام نهادن انسان بر روی کره ماه. به همين مناسبت برنامه اين هفته را اختصاص داده ام به فيلم هايی که در باره سفر به ماه ساخته شد از سفر به ماه ژرژ مه ليس گرفته تا فيلم ماه ساخته دانکن جونز که به تازگی بر پرده سينماهای بريتانيا آمده است.
در بيستم جولای 1969 ادوين يا باز آلدرين و نيل آرمسترانگ دو فضانورد شجاع آمريکايی با آپولو 11 به کره ماه سفر کرده و با فرود بر روی اين کره آسمانی، به آرزوی ديرين انسان در مورد سفر به ماه تحقق بخشيدند.
پروژه ای عظيم، پرهزينه و خيال انگيز که نيل آرمسترانگ بعد از فرود بر کف ماه آن را « يک گام کوچک برای يک مرد و جهشی بزرگ برای نوع بشر» خواند.
در همين روز بود که صدها ميليون نفر پای تلويزيون ها نشستند و فتح ماه به وسيله انسان را تماشا کردند.
فتح ماه نه تنها يک موفقيت بزرگ علمی برای انسان مدرن بود بلکه نقطه پايانی بود بر تمامی تصورات شاعرانه و درک افسانه ای گذشته انسان در باره ماه.
ماهی که از ديرباز الهام بخش شاعران کلاسيک و مدرن بود و آنها در وصف آن شعرها سرودند و عاشقان برای توصيف زيبايی رخ يار خود، تشبيهی زيباتر از آن سراغ نداشتند، در تصاوير ويدئويی ارسالی نيل آرمسترانگ از فضا، سرزمينی تاريک، ترسناک و بی آب و علف بود با تپه ها وچاله هايی عظيم.
 
تصاوير ويدئويی از سرنشينان آپولو يازده که به صورت زنده و همزمان برای ميليون ها بيننده پخش می شد، از نظر سينمايی و رسانه ای، تجربه ای يکه و منحصر به فرد بود و شايد بتوان از آن به عنوان نخستين شکل رئاليتی تی وی به مفهوم امروزی آن نام برد.
 
از آن هنگام تا امروز بيش از پانصد نفر فضانورد به فضا سفر کرده و از ميان آنها دوازده نفر پا روی خاک ماه گذاشتند و طولی نخواهد کشيد که سفر به ماه از يک پروژه فضايی و علمی به سفری تفريحی برای مردم عادی تبديل شود و آژانس های فضايی مسافرتی برای اين منظور به وجود آيند.
 
امسال همچنين چهارصدمين سالگرد اختراع تلسکوپ است، از اين رو آن را سال جهانی نجوم نيز نام گذاری کرده اند.
 
به همين مناسبت موسسه سينمايی بی اف آی لندن در برنامه ای با عنوان « يک جهش بزرگ» اين روز تاريخی و آن رويداد بزرگ علمی را گرامی می دارد.
در اين برنامه فيلم های مستند، داستانی و تلويزيونی در ارتباط با سفر انسان به ماه، مسابقه فضايی آمريکا و شوروی در دوران جنگ سرد و پروژه های فضايی آمريکا در فاصله بين دهه های 1960 و 1970 به نمايش در می آيد.
اين فيلم ها نشان می دهد که چگونه آرزوی انسان برای فرار از نيروی جاذبه زمين، الهام بخش سينماگران و نويسندگان خلاق شد و چگونه اين رويکردهای سينمايی و ادبی، انگيزه ای شد برای دانشمندان علوم فضايی که به تسخير فضا بينديشند و به دنبال واقعی ساختن اين تخيلات شيرين و شگفت انگيز باشند.
 
در اينجا نگاهی دارم به مهم ترين فيلم های داستانی و مستند که در باره مواجهه انسان با ماه در طول يک قرن گذشته ساخته شده اند و در برنامه ويژه بی اف آی لندن به نمايش درمی آيند.
 
سفر به ماه ژول ورن
 
سفر به ماه آرزوی بزرگی بود که ژول ورن نويسنده بزرگ فرانسوی آن را سال ها قبل در قرن هيجدهم در خيال خود تجسم کرده و به رشته تحرير درآورد.
آثار ژول ورن را بايد در زمره نخستين منابع الهام بخش ژانر فيلم های علمی- تخيلی در سينما دانست. اگر فيلم علمی-تخيلی را فکر نامحتملی بدانيم که در درون مرزهای عصر تکنولوژی امکان وقوع می يابد، آثار ژول ورن نمونه های عينی و مشخص چنين ژانری است. مهمترين دلمشغولی ژانر علمی- تخيلی، رابطه آن با تکنولوژی و اختراع است. از اين نظر ارتباط و پيوند تنگاتنگی با درونمايه و روح آثار خيالی ژول ورن که به نوعی ادبيات« اختراع و نوآوری» محسوب می شوند، برقرار می کند. ژول ورن به دنيائی می انديشيد که تکنولوژی و نبوغ علمی انسان، سفر هائی باورنکردنی را ممکن می ساخت. داستان های ژول ورن آميزه ای از خيال و واقعيت بود که در آن سعی شده بود دستاورد های علمی و تکنولوژيکی بشر در خدمت تحقق بخشيدن به رويا ها و خيال پردازی های علمی و آينده نگرانه او به کار گرفته شوند و همين ويژگی بود که دنيای خيالی او را ملموس، قابل حدوث و متقاعد کننده می ساخت و به سينماگران اين امکان را می داد که با استفاده از جلوه های ويژه ( تروکاژ) و تمهيدات سينمائی، تخيلات شيرين و هيجان انگيز او را تصوير کنند.
 
ژرژ مه ليس و « سفر به ماه»
 
سال ها بعد که سينما اختراع شد، ژرژ مه ليس شعبده باز فرانسوی که حالا ابزار جديدی برای تردستی های خود يافته بود، برای نخستين بار با تروکاژهايی بسيار ابتدايی که امروز خنده دار به نظر می رسند، به اقتباس از کتاب ژول ورن پرداخت و سفر انسان به ماه را بر پرده سينما به نمايش گذاشت.
 
ژرژ مه ليس که چارلی چاپلين او را کيمياگر نور ناميد، با اقتباس از داستان « از زمين تا ماه» ژول ورن(1865) و داستان « نخستين انسانها در ماه» نوشته اچ. جی. ولز(1902) فيلم « سفر به ماه» را ساخت و به اين ترتيب ژانر علمی- تخيلی را در سينما بنيان گذاشت. مه ليس، هنرمند مستعد و خلاقی بود که قدرت تخيل شگرفی داشت و به ظرفيت های عظيم قصه گوئی و روايت در سينما پی برد و در برگردان سينمائی رمان ژول ورن از تمام امکانات و قابليت های فنی و نمايشی سينما که تا آن زمان کشف شده بود و بسياری از آنها مانند ديزالو، سوپر ايمپوز و فيد، از ابداعات خود او محسوب می شود، بهره گرفت. مه ليس « سفر به ماه» را در سال 1902 تماما در استوديوی مونتروی خود ساخت. فيلم از سی صحنه جداگانه که مه ليس آنها را « تابلو» می ناميد تشکيل شده که از شليک موشک به ماه تا پياده شدن فضا نوردان در آن، مواجهه فضانوردان با موجودات ماه يا « سله نيت» ها، فرارفضانوردان تا خروج آنها با موشک و بازگشت پيروزمندانه آنها به زمين را در برمی گيرد و همه اينها در زمان 14 دقيقه اتفاق می افتد. نما ها همگی از يک زاويه فيلمبرداری شده و به کمک ديزالو به هم پيوند خورده اند. در بيشتر صحنه ها دوربين ثابت است و ميزانسن شکل تئاتری دارد. به نظر می رسد مه ليس هرگز به ارزش های دراماتيک و زيبائی شناسی حرکت دوربين پی نبرده بود، چرا که نه تنها در اين فيلم بلکه در تمام فيلم های خود هرگز دوربين خود را به حرکت درنياورد. اين فيلم اگرچه امروز خيلی ابتدائی و پيش پا افتاده به نظر می رسد اما در زمان نمايش خود بهت و حيرت تما شاگران اوليه سينما را برانگيخت و فروش بسياری کرد. با اين حال دنيای مه ليس بر خلاف دنيای ژول ورن دنيائی فانتزی و تخيلی بود که هيچ شباهتی به دنيای واقعی نداشت و با منطق علمی زمان خود نمی خواند.
 
زنی در ماه
زنی در ماه نام فيلم صامتی است که فريتزلانگ کارگردان برجسته سينمای اکسپرسيونيسم آلمان آن را در سال 1929 کارگردانی کرد.
لانگ اين فيلم را بر اساس رمانی از تی وون هاربو همسر و دستيار خود ساخت و يکی از جدی ترين پروژه های سينمايی در باره سفر انسان به ماه است که در عصر آغازين سينما توسط نابغه ای بزرگ ساخته شده است.
 
مقصد ماه
 
مقصد ماه يکی از نخستين فيلم هايی بود که با ديدی نسبتا علمی و واقع گرايانه در سال 1950 ساخته شد.
اين فيلم داستان سفر يک هيئت آمريکايی به ماه و از نخستين فيلم هايی است که يک دهه قبل از سفر واقعی انسان به ماه، چگونگی انجام آن را تصوير کرده بود.
يکی از صحنه های جالب فيلم، صحنه ای است که دانشمندان ناسا را سرگرم تماشای کارتون وودی وود پکر نشان می دهد که آن نيز در باره سفر به ماه است و از نظر فنی از آن ايده می گيرند.
تروکاژهای فيلم و صحنه هايی از فضا و قدم گذاشتن بر ماه که در استوديو ساخته شده همانند کار مه ليس ناشيانه و مسخره به نظر می رسد.
دکور آسمان پرستاره در شب بسيار تصنعی و سطح ماه شبيه زمين ترک خورده مناطق کويری است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           
 
 
برهنه بر روی ماه
 
 
برهنه بر روی ماه محصول 1961 فيلمی فانتزی و بسيار سبک ساخته کارگردانی است به نام دوريس ويشمن.
اين فيلم داستان عده ای فضانورد است که برای نخستين بار به ماه سفر می کنند و بعد از فرود در ماه خود را در ساحلی زيبا و سنگی مثل سواحل فلوريدا و در ميان زنان برهنه می يابند.
 
 فيلمی که با بودجه ای کم و بسيار ارزان تهيه شد و همين باعث شد که سفينه های فضايی و همه حقه های سينمايی آن مضحک و خنده دار به نظر آيد.
 
نخستين انسان ها در ماه
 
نخستين انسان ها در ماه محصول 1964 و به کارگردانی نيتن ايچ جوران، يکی ديگر از فيلم های فانتزی تخيلی در باره سفر به ماه است که بر اساس رمان ايچ جی ولز نويسنده معروف داستان های علمی تخيلی ساخته شد.
در سال 1964 گروهی از فضانوردان بين المللی به ماه سفر می کنند. آنها گمان می کنند نخستين انسان هايی هستند که بر ماه قدم نهاده اند اما در آنجا يادداشتی پيدا می کنند از فضانوردی به نام بدفورد که در سال 1889 به ماه سفر کرده و مدعی است که ماه متعلق به ملکه ويکتورياست.
آنها بعد از بازگشت به زمين رد بدفورد را می گيرند و او را در بيمارستانی روانی پيدا می کنند و از او می خواهند داستان سفرش به ماه را برای آنها بازگو کند. بقيه فيلم، فلاش بک اين ماجرای دلنشين و هيجان انگيز است.
 
اديسه فضايی 2001
 
اديسه فضايی 2001 ساخته استنلی کوبريک بی گمان يکی از درخشان ترين آثاری است که با رويکردی علمی فلسفی در باره فضا و سفرهای فضايی بشر در سال 1968 ساخته شده است.
ماجرای جستجوی دانشمندان برای يافتن سنگی اسرارآميز و ناشناخته که آنها را به طرف ماه می کشاند.
تصاوير پرواز سفينه در فضا و صحنه های داخل سفينه از نظر صحنه پردازی و اجرايی کم نظير و هنوز مايه حيرت متخصصان تروکاز های سينمايی است.
 
استنلی کوبريک برای ساختن اين فيلم ماه ها تحقيق کرد و به ضبط مصاحبه با 21 نفر از مهم ترين دانشمندان آمريکايی و بريتانيايی پرداخت.
بعد از نمايش اين فيلم در موسسه بی اف آی، ويل وايت هورن رئيس ورجين گلکتيک به همراه تونی فره وين دستيار قديمی کوبريک در باره طراحی سفينه های فضايی و سفر به فضا در فيلم کوبريک بحث می کنند.
 گام زدن در ماه
 
نمايش نسخه ترميم شده قدم زدن در ماه اثر تئو کامک نيز از قسمت های ديگر برنامه بی اف آی است.
 
قدم زدن در ماه محصول (1970) و در باره سفر آپولو يازده به ماه است.
فيلم تصاوير مربوط به سفر فضانوردان را با رويدادهای آن دوره ترکيب کرده است.
گفتگو با زنان دوزنده لباس های فضانوردان يکی از بخش های جالب و ديدنی اين فيلم است.
 
جنس درست
 
جنس درست محصول 1983 و ساخته فيليپ کافمن و با بازی سم شپرد، يکی ديگر از فيلم هايی است که در باره تلاش سخت انسان برای سفر به ماه ساخته شده.
اين فيلم اقتباسی است از رمان معروف تام وولف و داستان دسته ای از خلبانان آمريکايی است که می خواهند به ماه سفر کنند . آنها ديوار صوتی را می شکنند اما نمی توانند حتی در مدار زمين قرار گيرند. 
 
 
يک هواخوری بزرگ
 
سفر به ماه الهام بخش فيلمسازان انيميشن نيز بوده است.
نخستين قسمت از سری انيميشن های والس و گروميت ساخته نيک پارک با نام « يک هواخوری بزرگ»(محصول 1989)، داستان سفر والس دانشمند به همراه سگ باوفايش گروميت به کره ماه است.
يک شب والس و گروميت می فهمند که در خانه پنير ندارند که با کراکر بخورند. از اين رو تصميم می گيرند به جای خريدن پنير از بقال سرکوچه موشک خود را راه انداخته و به ماه سفر کنند چرا که به اعتقاد آنها، ماه از پنير ساخته شده و آنها می توانند کلی پنير با خود از آنجا به زمين بياورند.
شخصيت های اين انيميشن فضايی آن قدر جذاب و بامزه بودند که موفقيت جهانی فيلم را تضمين کردند و قسمت های بعدی نيز به دنبال آن ساخته شد.
 
آپولو سيزده
 
در سال 1995 ران هاووارد کارگردان آمريکايی فيلمی فضايی در باره سفر به ماه ساخت با عنوان آپولو سيزده با بازی تام هنکس.
 
 اين فيلم شرح واقعی يک پروژه ناموفق فضايی بود که به دنبال موفقيت آپولو يازده انجام شد. داستان سفينه ای که به دليل نقص فنی، موفق نشد ماموريتش را تمام کند و فضانوردان بدون قدم نهادن بر ماه مجبور شدند که با تمهيداتی خود را نجات داده و به زمين برگردند.
 
نخستين انسان بر روی ماه
 نخستين انسان بر روی ماه محصول سال 2005 و ساخته سينماگر روس الکسی فدورچنکو، روايتی روسی از سفر انسان به ماه است. فيلمی داستانی و تخيلی که در قالب مستند ساخته شده و می خواهد ثابت کند که روس ها نخستين کسانی بودند که بر سطح ماه فرود آمدند.
گروهی از روزنامه نگاران در تحقيقات خود به اين نتيجه می رسند که روسيه شوروی در سال 1938 نخستين موشک را برای فرستادن يک سفينه با سرنشين به فضا ساخت اما به دلايل نامعلومی از ارسال آن به فضا خودداری کرد.
 ماه
 
ماه(2009) آخرين فيلمی است که تا کنون در باره سفر به ماه در سينما ساخته شده است. فيلمی که نخستين فيلم بلند سازنده آن دانکن جونز پسر ديويد بوئی خواننده سرشناس بريتانيايی است.
فيلمی فلسفی در باره هويت و حافظه که مورد تحسين منتقدان فيلم بين المللی قرار گرفته و آنها آن را رئاليستی ترين فيلم فضايی که تا امروز ساخته شده معرفی کرده اند.
سم راک ول در نقش فضانورد آمريکايی که سه سال را به تنهايی در فضا سر می کند، بازی چشمگيری در اين فيلم ارائه می کند.
 
 
 فيلم های مستند در باره سفر انسان به ماه
 
 
علاوه بر فيلم های داستانی، نمايش فيلم های مستند، تجربی و ويدئو آرت در باره سفر انسان به ماه و برگزاری نشست های تخصصی در اين باره، بخش مهمی از برنامه های ويژه موسسه بی اف آی لندن را تشکيل می دهد.
 
« زنده ازفضا: فيلم، تلويزيون، مسابقه فضايی» عنوان کتابی است از مايک الن که نويسنده در آن به بررسی رابطه تعاملی بين توسعه سفرهای فضايی و پيشرفت های تکنولوژی رسانه ای می پردازد.
مايک الن خود از مهمانان بی اف آی است و در اين برنامه، رودرو با کسانی که کتاب را خوانده اند، بحث و تبادل نظر خواهد کرد.
 
ماه سيگاری
 
«ماه سيگاری» ساخته ديويد آستن فيلمی آوانگارد و 13 دقيقه ای است در باره چهره مرموز ماه از اسطوره تا واقعيت که با روايتی منقطع و منحصر به فرد پيش می رود.
 
 
 تصويرماه: پرواز آپولو يازده
 
تصويرماه: پرواز آپولو يازده، به کارگردانی ريچارد ديل فيلم مستند داستانی تلويزيونی در 69 دقيقه است که امسال ساخته شده. فيلمی که درام سينمايی را با تصاوير آرشيوی ناسا ترکيب می کند.
 اين فيلم در حضور کارگردان نمايش داده می شود.
 
 تجربه آمريکايی: مسابقه سفر به ماه: تجربه شجاعانه آپولو 8
 
کارگردان اين فيلم مستند 60 دقيقه ای، مايکل کرتشر است که در ساتل 2005 ساخته شده.
داستان آپولو 8 و اينکه چگونه موفقيت اين پروژه فضايی راه را برای پروژه های بعدی و سفر آپولو يازده و فرود انسان بر ماه هموار کرد.
 
 برای تمام نوع بشر
 فيلمی است به کارگردانی ال رينرت که نامزد دريافت اسکار 1990 شد.
مجموعه ای از تصاوير آرشيوی ناسا از سفر های فضايی معروف قرن بيستم که به طرز خلاقه ای به صورت کولاژ ساخته شده، با موسيقی زنده برايان انو، آهنگساز مينی ماليست و تجربه گرا و تئوريسين موسيقی انگليسی در طول 80 دقيقه به نمايش درمی آيد.
 در سايه ماه
 فيلم مستند در سايه ماه ساخته ديويد سينگتون و محصول2006، بازگويی خاطرات 12 فضانوردی است که در فاصله بين 1968 تا 1972 بر کره ماه فرود آمدند.
خاطرات و حرف های جالب و هيجان انگيز آنها با نماهايی آرشيوی از فرودشان بر سطح ماه، مصور شده است.
 
جنس سرخ
اين فيلم، نسخه روسی فيلم مستند در سايه ماه است که به زيبايی خاطرات مهندسين، تکنيسين ها و فضانوردان روسی را در فاصله سال های 1957 تا 1965 تصوير کرده است. مستندی تغزلی در باره نخستين فضانوردان روسی از يوری گاگارين گرفته تا نخستين زن فضانورد روس که فعاليت های آنان تحت الشعاع فعاليت های فضانوردان آمريکايی و تبليغات رسانه ای آنان قرار گرفت و آن طور که بايد ديده نشد. کارگردان اين فيلم لئو دی بوئر و محصول هلند سال 2000است.
 
فيلم فضايی
«فيلم فضايی» ساخته تونی پالمر و محصول 1979 يکی از بهترين فيلم های مستندی است که در باره فضا و سفر انسان به ماه با استفاده از تصاوير آرشيوی ديده نشده ناسا و به سفارش ناسا در دهمين سالگرد پرواز آپولو يازده ساخته شد.
الکساندر واکر منتقد ايونينگ استاندارد آن را بهترين فيلم انگليسی به نمايش درآمده در فستيوال کن آن سال دانست.
 مهاجمان فضايی
 فيلم های « يوفو: بقا» به کارگردانی الن پری و «فضا: 1999: انشعاب» به کارگردانی لی کاتزين، نام دو فيلم علمی تخيلی تلويزيونی جالب در باره بيگانگان و مهاجمان فضايی مربوط به دهه هفتاد است که در برنامه ويژه بی اف آی گنجانده شده است.
آيا فرود بر ماه ساختگی بود؟
 
در سال 1961 جان اف کندی رئيس جمهور آمريکا به سازمان فضايی ناسا ماموريت داد که تا آخر دهه بايد فضانوردی را به ماه بفرستند. ناسا نيز در بيستم جولای 1969 با فرستادن انسان به کره ماه اين پروژه را عملی ساخت.
اما هنوز عده بسياری هستند که اين سفر را باور نمی کنند و آن را نمايشی فضايی و فيلمی علمی تخيلی می دانند که در استوديوهای هاليوود و تلويزيون های آمريکا تهيه شده است.
يکی از برنامه های بی اف آی به بحث در باره اين تئوری توطئه اختصاص دارد.
دکتر مارک ميودونيک از دانشگاه کينگز کالج لندن و پروفسور سايمن وزلی در باره اينکه آيا اين سفر واقعی بود يا اينکه در يک استوديوی تلويزيونی ساخته شد، بحث خواهند کرد.
Posted by parvizj at August 17, 2009 12:14 AM | TrackBack