November 28, 2004

نگاهی به فيلم 'تسليم' ساخته تئو ون گوگ

1- کارنامه ون گوگ( فيلمساز)
'تئو ون گوگ شهرتش را در خارج از هلند بيشتر مديون جد بزرگوارش ونسان ون گوگ بودفيلم تسليم ساخته تئو ون گوگ کارگردان مقتول هلندی از نظر سينمايی فيلم مهمی نيست، بلکه اهميتی فرامتنی دارد و آن را از دنيای خارج از جهان فيلم می گيرد.

تئو ون گوگ نيز با اينکه فيلمساز پرکاری بود، فيلمساز مهمی نبود و شهرتش را در خارج از هلند بيشتر مديون جد بزرگوارش ونسان ون گوگ بود و همينطور کارهای جنجالی اش در سينما و تلويزيون هلند و اظهارنظرهای تند و انتقادی اش در باره مسلمانان و يهوديان و به طور کلی مهاجران و پناهندگان هلندی.

فيلمسازی نه چندان مهربان با مهاجران
وی در ۱۹۵۷ به دنيا آمد. ابتدا در رشته حقوق تحصيل کرد و پس از رد شدن در آکادمی فيلم تصميم گرفت سينما را نزد خود بياموزد. نخستين فيلمش به نام آبجو Lager در ۱۹۸۱ او را به عنوان چهره ای غير متعارف در سينمای هلند معرفی کرد. به دنبال آن پس از ساختن چند فيلم کم اهميت به تلويزيون روی آورد و اجرای چند برنامه تلويزيونی بحث و گفتگو را به عهده گرفت.

ون گوگ افکار شديدا ضد مذهبی داشت و در برنامه های تلويزيونی و مقاله هايش به انتقاد صريح از اسلام و يهوديت می پرداخت و در يکی از اين برنامه ها از رهبران يهودی و مسيحی به عنوان "ماهيان گنديده ناصريه" نام برد اما نوک تيز حملاتش بيشتر متوجه روحانيون مسلمان هلندی بود و آنان را به خاطر موعظه های زن ستيزانه شان مورد انتقاد قرار می داد. در کتابی تحت عنوان الله بهتر می داند که بعد از حادثه يازده سپتامبر نوشت، نظامی گری اسلامی را مورد حمله قرار داد و امام جماعت های هلند را به داشتن نفرت از زنان متهم کرد.

صريح و ضدسانسور
http://www.bbc.co.uk/worldservice/images/2004/11/20041128155635blind-date203.jpg
او در مجموع ۲۳ فيلم ساخت که از ميان آنها فيلم سکس بدون وقفه تنها فيلمی بود که به طور نسبتا وسيع در خارج از هلند پخش شد. مدافع سرسخت آزادی بيان بود و هيچگونه سانسور اخلاقی، سياسی يا مذهبی را برنمی تافت و معتقد بود که آزادی بيان در هلند از سوی بنيادگرايان مذهبی تهديد می شود.


فيلم قرار ملاقات کور The Blind Dateاو فيلمی پورنوگرافيک بود که به موضوع سکس تلفنی در جامعه هلند می پرداخت.


ون گوگ، يکی از بيست و پنج فيلمسازی بود که فيلم پنج دقيقه ای او در مجموعه بيست و پنجگانه منظرهايی از اروپا، اخيرا درجشنواره فيلم لندن به نمايش درآمد و يکی از ضعيف ترين فيلم های اين مجموعه بود. وی در اين فيلم کوتاه خود، يک نمايش پرسش و پاسخ تلويزيونی را نشان می داد که در آن مجری برنامه از زنی هلندی که در برنامه شرکت کرده بود، نام پايتخت يکی از کشورهای اروپای شرقی را که به تازگی به اتحاديه اروپا پيوسته بود، می پرسد، اما او پاسخ آن را نمی داند و مسابقه را می بازد. در واقع ون گوگ خواسته بود نشان دهد در حالی که مردمان عضو جامعه اروپا از کشورهای پيرامون خود حداقل شناخت را ندارند، صحبت از اتحاد اروپا بی معنی است.

دو دوست تندرو


ون گوگ دوست نزديک پيم فورتاين بودون گوگ دوست نزديک پيم فورتاين Pim Fortuyn نماينده راستگرا و همجنسگرای پارلمان هلند بود که به خاطر افکار نژاد پرستانه و ضد مهاجر خود توسط يک چپ گرای تندرو در سال ۲۰۰۰ به قتل رسيد. پيم فورتاين نيز همانند ون گوگ منتقد شديد اسلام بود و در سخنرانی ها و مقاله های خود از اسلام به عنوان يک دين عقب مانده ياد می کرد. ون گوگ به تازگی پيش از فيلم تسليم، فيلمی کوتاه درباره زندگی و مرگ فورتاين نيز ساخته بود که هنوز به نمايش درنيامده است.

ون گوگ در دوم نوامبر ۲۰۰۴ به دنبال نمايش فيلم تسليم ساخته مشترک او و حرثی علی از تلويزيون سراسری هلند، در شهر آمستردام به ضرب چاقو و گلوله يک جوان مسلمان مراکشی الاصل هلندی از پای درآمد.

ژان پيتر بالکننده نخست وزير دمکرات مسيحی هلند از او به عنوان "قهرمان آزادی بيان" نام برد.

2- کارنامه حرثی علی (نويسنده)
حرثی علی نويسنده فيلمنامه و گفتار فيلم تسليم استتئو ون گوگ در ساخت فيلم تسليم از مشاوره و راهنمايی های حرثی علی (مهاجرسوماليايی تبار و نماينده کنونی پارلمان هلند) که نويسنده فيلمنامه و گفتار فيلم است بهره برده است.


حرثی علی در گفتگوی خود با مجله ساندی تايمز(۲۱ نوامبر۲۰۰۴) طوری از نحوه ساخت فيلم حرف می زند که گويی کارگردان آن خودش بوده است . در عکس های پشت صحنه فيلم، حرثی علی را در حال کارگردانی يا دادن ميزانسن به صحنه يا نحوه اجرای نقش توسط بازيگر در کنار ون گوگ می بينيم.

تجربه تلخ حرثی علی از اسلام
ايده زن مسلمان سرکوب شده و تحت ستم که از سوی پدر، همسر، عمو و ديگر اطرافيانش مورد آزار و سوء استفاده جنسی قرار می گيرد ، از سوی او مطرح شده است.

يقينا او تمام تجربيات تلخ و دردناک زندگی شخصی خود را به عنوان يک دختر مسلمان در جامعه بسته و مسلمان آفريقايی که درک خشک و منجمدی از اسلام دارند و در آن سنت های پوسيده قبيله ای مثل ختنه کردن زنان با اعتقادات اسلامی درآميخته (حرثی علی خود در سن شش سالگی ختنه شده است)، به عنوان يک حقيقت مسلم و قطعی در قالب يک فيلم کوتاه (ويدئو آرت) به جامعه اروپا که دچار اسلاموفوبيا (ترس از اسلام) است، ارائه کرده است.


در طول دو سال گذشته حرثی علی به يکی از منتقدان فعال شريعت و قوانين اسلامی تبديل شده و بارها از تريبون های مختلف عليه آن سخنرانی کرده است.


قطعا حرثی علی در دنيای اسلام نخستين زنی نيست که اينگونه بی پروا و صريح اسلام و فرامين قرآن را به باد انتقاد گرفته است. پيش از او زنان مسلمان ديگری مثل "چهدورت جوان" فرانسوی و نويسنده کتاب مرگ بر حجاب و "ارشاد منجی" نويسنده کتاب دردسر اسلام نيز در کتاب های خود به انتقاد از قوانين اسلامی در باره زنان پرداخته اند، اما آنچه که نام حرثی علی را بر سر زبان ها انداخته، موقعيت سياسی ويژه او و تريبون هايی است که در اختيار دارد.


واکنش ها به فعاليت های حرثی علی


اظهارات حرثی علی واکنش خشمگينانه مسلمانان هلند را به دنبال داشته است. ۶۰۰ نفر از مسلمانان هلند در اعتراض به حرفهای او، خواهان اقدام پليس برای دستگيری و به زندان انداختن او شده اند.


سفيران کشورهای عربستان سعودی، پاکستان، سودان و مالزی نيز با رئيس حزب او (VVD)ملاقات کرده و خواهان اخراج او از حزب شده اند. بعلاوه او و ون گوگ بارها از سوی تندروهای اسلامی به مرگ تهديد شده بودند. گفته می شود که روزی نيست که حرثی علی از سوی گروه های ناشناس اسلامی نامه های تهديد به مرگ دريافت نکند. عده ای نيز او را به تصحيح روش و ديدگاههای خود فرامی خوانند. زن مسلمانی از آمريکا برای او نوشت: "اگر به خود اسلام کاری نداشته باشيد، مبارزه شما به سود اسلام خواهد بود. اميدوارم که ناخواسته به تعصبات نژادی و نفرت دامن نزنيد."


حرثی علی در پاسخ می گويد: "اگر صرفا بخاطر اينکه حرفهايت موجب تحريک نژاد پرست ها نشود و يا تندروهای متعصب مسلمان را وادار به تهديد نکند، يک روش خودسانسوری در پيش بگيری ، درآن صورت خودت را از نظر فکری فلج کرده ای."


درک عاميانه از مشکل زنان مسلمان


او می گويد: "زنان مسلمان زيادی در اروپا، آمريکا و تمام جهان غرب از نظر فيزيکی و فکری سرکوب شده اند. گروههای زيادی از زنان در عربستان سعودی و ايران اجازه بيرون رفتن از خانه را ندارند."


درک حرثی علی از اسلام و سرکوب زنان مسلمان به نظر خيلی عاميانه، سطحی و يک بعدی می آيد. زنان مسلمان مدرن زيادی در جهان هستند که بين ايمان خود و زندگی مدرن تعادل و توازنی يافته اند و بسياری از مردان مسلمان، رفتار شايسته و مناسبی با زنان خود داشته و آنها راعزيز می دارند. بعلاوه خشونت خانوادگی تنها محصول اعتقادات و افکار مذهبی نيست و به دين اسلام هم منحصر نمی شود. در مذاهب ديگر و حتی در جوامع مدرن غرب نيز خشونت های عريان تری نسبت به زنان مشاهده می شود.


آنها که فيلم مستند چهارساعته فردريک وايزمن مستند ساز برجسته آمريکايی را درباره خشونت خانگی درميان خانواده های آمريکايی ديده اند، اين موضوع را تائيد می کنند.


3- نقد فيلم


نمايی از فيلم تسليم تسليم می خواهد يک نگاه گرافيکی به خشونتی باشد که در جهان اسلام در حق زنان اعمال می شود. اما اين فيلم کوتاه بيشتر از آنکه متکی به جنبه های تصويری (ويژوال) و ديداری باشد، يک فيلم خطابه ای معمولی است که از کليشه های آشنا و مرسوم اين گونه فيلم ها استفاده می کند.


فيلم با بهره گيری از کليشه های فرمی (تکنيک های نخ نما شده ويدئو کليپی) و روايی (تکنيک فلاش بک) می خواهد واکنش دلخواه سازندگان را در بيننده ايجاد کرده و با پوشاندن ضعف های استدلالی فيلم، بيننده های احساساتی را به پذيرش نظرگاه فيلم متقاعد کند. اين شيوه می تواند باعث برانگيختن حس کنجکاوی يا اشتياق و يا تعليق در بيننده شود.


تمايل به اسلام ستيزی
فيلم عليرغم اينکه عليه يک ايدئولوژی به زعم سازندگان آن "زن ستيز" ساخته شده است، اما در عين حال دارای يک تمايل ايدئولوژيک آشکار است: اسلام ستيزی.

ابتدا به نظر می رسد که فيلم دارد روايتهای متعددی از زن های گوناگونی را که به شکل های مختلف و در موقعيت های متفاوت مورد آزار و سوء استفاده جنسی مردان مسلمان قرار گرفته اند، از زبان زنی که با ظاهری غير معمول (چادر نازک بدن نما که بدن برهنه زن را نشان می دهد و قرار است تمثيلی باشد از جسم زنانه که تحت سرکوب حجاب قراردارد) به نماز ايستاده و باخدا حرف می زند، بيان می کند.

اما در واقع فيلمساز دارد قضيه ای را می پروراند که متکی بر اجزايی است که به صورت يک کليت يکپارچه عمل می کند و درجهت القاء فکر سازندگان آن پيش می رود.

اسلام به سبک هزار و يکشب
لحن اغواگرانه و شهوانی زن که در تعارض با آئين مذهبی ای که دارد اجرا می کند قرار دارد، چهار قصه از دوران گذشته را روايت می کند که بيش از آنکه بيانگر وضعيت زنان ستمديده و مظلوم مسلمان باشد، روايت های شهوانی و اروتيکی اند که به سبک هزار و يکشب و يا دکامرون (بوکاچو) و يا سالو (پازولينی – مارکی دوساد) بيان می شود.

زن ديالوگی را با خدا آغاز می کند که خاص فرهنگ اسلامی نيست و ريشه در سنت های يهودی و مسيحی دارد. حرثی علی در اين باره گفته است: " اين ديالوگ، ديالوگی انسانی است و در فرهنگ اسلامی وجود ندارد. ما عادت نکرده ايم که با خدای خود چالش داشته باشيم. رابطه بين مسلمانان و خداوندشان، رابطه تسليم و انقياد است. اين خوب است که انسان بتواند خدايش را مورد پرسش قرار دهد و بپرسد: چرا اين کار را کردی؟"

ون گوگ و ايده های شيرين نشاط
استفاده از بدن برهنه يک زن به عنوان بوم نقاشی که آياتی از قرآن به منظور تقدس زدايی از آن بر روی او خطاطی ( نقاشی) شده است، تنها امتياز بصری و قدرت گرافيکی فيلم است. در عين حال، به گفته فرانسيسکو ون ژول يکی از منتقدان فيلم، حرثی علی و ون گوگ اين ايده را از شيرين نشاط عکاس و فيلمساز ايرانی دزديده اند. به گفته ون ژول، نشاط کارهايش را دوبار در سالهای ۱۹۹۷ و ۲۰۰۰ در هلند به نمايش گذاشت و سازندگان تسليم، ايده فيلم را از تصاوير او گرفته اند. با اين حال آنان هيچکدام به اين سرقت آشکار اشاره ای نکرده اند. ون ژول در سايت خود از شيرين نشاط خواسته است که عليه آنها اعلام جرم کند.

اما حرثی علی نويسنده فيلم گفته است که ايده آن را از يک زن نيجريه ای که سال گذشته بخاطر زنا محکوم به سنگسار شده، گرفته است .

افشين عليان حقوقدان ايرانی مقيم هلند نيز در دفاع از حرثی علی گفته که ايده خطاطی بر روی دست و پا با حنا در هنر اسلامی سابقه دارد و منحصر به کارهای شيرين نشاط نمی شود. او همچنين گفته است که متن های شيرين نشاط کوچکترين ربطی به کلام قرآن ندارد. به نظر او تسليم يک کار کاملا تازه است و مطلقا تقلب و جعل نيست.

آشنايی زدايی از نشانه های قدسی
اما تکرار اين تصوير از زاويه های مختلف اين فکر را به بيننده القاء می کند که سازندگان آن، براساس واقعيت های مستند و متکی بر شواهد عينی و انکارناپذيرعمل کرده اند. اگرچه اين نماها نيز جز تقويت و تشديد فضای اروتيک و شهوانی فيلم ، کارکردی ندارند. حتی طراحی نقش ضربه های شلاق بر پيکربرهنه زن که بسيار ناشيانه انجام گرفته، تنها می تواند احساسات رقيق بينندگان ساده پسند و عامی را برانگيخته و احيانا آنها را منقلب نمايد.

در واقع ون گوگ با استفاده از موتيف های اسلامی مثل نماز، سجاده، چادر و آيات قرآن و قراردادن آنها در يک فضای پر از شهوت و خشونت، خواسته است از اين نشانه های قدسی، آشنايی زدايی کرده و تاويل ضدمذهبی خود را که در پوشش دفاع از حقوق زن انجام گرفته، ارائه دهد.

اگرچه ون گوگ در القای نظرگاه خود و تحميل آن به بيننده (خصوصا بيننده کنجکاو غربی ) موفق است، اما فيلم او از لحاظ بيانی و سينمايی در حد يک خطابه عمل کرده و ايجاد جنجال و مشاجره پيامد گريزناپذير اينگونه فيلم ها است. 
(انتشار نخست در بی‌بی‌سی)

Posted by parvizj at November 28, 2004 10:45 PM
Comments

سلام
مطلبت درباره فيلم تسليم ون گوگ خوب بود. موفق باشي

Posted by: abbas at December 16, 2004 11:57 PM

سلام

ظاهرا آن خانم فرانسوي ايراني الاصل شاهدخت جوان نام دارند.

Posted by: فضول at December 1, 2004 9:43 AM

پرويز عزيز سلام

دوست دارم به اين ترتيب از تلاشهايت براي روشنگري و اگاهي بخشي تشكر
كنم.
روياي بي نهايت عزيزم را از طرف من ببوس.همينطور اقا باربد,نو جوان دلير را!!
محتشم و دخترها هم شما را ميبوسند.

دوستدار فروز

Posted by: fourouz at November 29, 2004 10:23 AM